Táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách cải thiện

Táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi là vấn đề khá phổ biến, khiến trẻ đi ngoài khó khăn, đau rát do phân khô cứng, vón cục. Hiểu đúng nguyên nhân, nhận biết sớm dấu hiệu và áp dụng cách xử lý phù hợp sẽ giúp mẹ cải thiện tình trạng này hiệu quả, đồng thời biết khi nào cần đưa bé đi khám. 

Táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách xử lý an toàn

Nguyên nhân gây táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi

Nguyên nhân chính khiến trẻ dưới 1 tuổi bị táo bón là táo bón chức năng và táo bón thực thể. Trong đó, một nghiên cứu trên 4.157 trẻ dưới 2 tuổi ghi nhận 97% trường hợp táo bón là táo bón chức năng, trong khi chỉ 1,6% liên quan đến bệnh lý thực thể. 

Dưới đây là một số nguyên nhân thường gặp gây táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi:

• Chuyển đổi chế độ ăn đột ngột: Khoảng 6 tháng tuổi, khi trẻ chuyển từ sữa lỏng sang ăn dặm (thức ăn đặc hơn), hệ vi sinh và nhu động ruột chưa kịp thích nghi, dẫn đến tình trạng ứ trệ phân.
• Sử dụng sữa công thức chưa phù hợp: Sữa công thức khó tiêu hơn sữa mẹ. Việc pha sữa quá đặc, sữa chứa tỷ lệ đạm/dưỡng chất không tối ưu hoặc thiếu chất xơ rất dễ khiến phân bị khô cứng.
• Chế độ ăn của mẹ (với trẻ bú mẹ): Mẹ bị táo bón, ăn đồ cay nóng, thiếu chất xơ hoặc uống không đủ nước có thể làm thay đổi tính chất sữa, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ tiêu hóa của bé.
• Mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột: Sự sụt giảm lợi khuẩn (Probiotics) khiến quá trình lên men và phân hủy thức ăn bị gián đoạn, làm suy giảm nhu động ruột và tăng nguy cơ táo bón.
• Trẻ bị thiếu nước/mất nước: Trẻ bị sốt, thời tiết quá nóng hoặc bú không đủ cữ khiến lượng dịch trong cơ thể giảm, làm cho phân bị rút bớt nước và trở nên cứng.
• Nguyên nhân thực thể: Tuy hiếm gặp hơn nhưng nguyên nhân thực thể liên quan đến các bệnh lý hoặc tổn thương cấu trúc bẩm sinh tại đường tiêu hóa và cơ quan liên quan như bệnh Hirschsprung, bất thường hậu môn – trực tràng, suy giáp và một số bệnh lý thần kinh, chuyển hóa.

Dấu hiệu nhận biết trẻ dưới 1 tuổi bị táo bón 

Ở trẻ dưới 1 tuổi, tần suất đi tiêu không phải là yếu tố duy nhất để xác định táo bón. Cha mẹ nên chú ý đến tính chất phân và biểu hiện lúc đi ngoài của trẻ. Phân táo bón thường khô, cứng, vón cục hoặc khó đi, trẻ có thể phải rặn nhiều, quấy khóc và khó chịu khi đại tiện.

Theo NIDDK (tổ chức thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ), các triệu chứng táo bón ở trẻ có thể gồm:

• Phân khô, cứng hoặc vón thành viên, khó thải ra ngoài.
• Trẻ đi ngoài khó khăn hoặc tỏ ra đau khi đi tiêu.
• Số lần đi tiêu giảm rõ rệt so với thói quen thông thường của trẻ.
• Bụng chướng hoặc căng, trẻ có thể quấy khó chịu, ăn kém hơn.
• Trẻ bị són phân khi khối phân cứng, lớn bị kẹt ở trực tràng, khiến phân mềm hoặc lỏng từ phía trên rỉ ra xung quanh và thoát ra ngoài.

Trẻ dưới 1 tuổi bị táo bón phải làm sao?

Đường tiêu hóa của trẻ dưới 1 tuổi còn rất non nớt. Khi phát hiện táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi, cha mẹ nên áp dụng ngay các biện pháp can thiệp dịu nhẹ và khoa học dưới đây:

1. Tối ưu chế độ dinh dưỡng từ sữa cho trẻ

Đảm bảo trẻ bú đủ sữa mẹ hoặc sữa công thức để cải thiện táo bón ở trẻ 

Với trẻ dưới 6 tháng, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tối ưu cho sự phát triển của trẻ, đồng thời cung cấp các yếu tố hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh. Vì vậy, AAP (Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ) khuyến nghị nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong khoảng 6 tháng đầu, cho trẻ bú theo nhu cầu (khoảng 8–12 cữ/24 giờ đối với trẻ sơ sinh). 

Đối với trẻ dùng sữa công thức, mẹ cần kiểm tra lại thao tác pha sữa xem đã đúng tỷ lệ nhà sản xuất quy định chưa. Nếu bé thường xuyên bị táo bón, mẹ có thể tham khảo ý kiến bác sĩ để đổi sang các dòng sữa mát, dễ tiêu hóa hoặc sữa bổ sung chất xơ hòa tan.

2. Điều chỉnh chế độ ăn với trẻ ăn dặm 

Theo NIDDK (tổ chức thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ), hiện chưa có khuyến nghị cụ thể về lượng chất xơ dành cho trẻ dưới 1 tuổi. Vì vậy, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ để xây dựng khẩu phần ăn dặm phù hợp với độ tuổi và nhu cầu của trẻ.

Với trẻ đã bắt đầu ăn dặm, ba mẹ có thể bổ sung các thực phẩm giàu chất xơ, có kết cấu mềm và phù hợp với lứa tuổi như bơ, đu đủ chín, khoai lang, rau mồng tơi, bí đỏ, táo hấp chín...

Nên tăng lượng chất xơ từ từ, giúp hệ tiêu hóa của trẻ có thời gian thích nghi với sự thay đổi. Ba mẹ không nên tăng quá nhiều chất xơ trong một lần vì có thể khiến trẻ đầy bụng hoặc khó chịu.

Mời mẹ đọc thêm: Các mẹo dân gian trị táo bón cho trẻ sơ sinh 

3. Cung cấp đủ chất lỏng cho trẻ

Bên cạnh chế độ ăn, để cải thiện táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi, cha mẹ cần đảm bảo đủ lượng chất lỏng cho bé, giúp phân không bị khô cứng và dễ dàng di chuyển ra ngoài.

Với trẻ dưới 6 tháng, sữa mẹ hoặc sữa công thức đã cung cấp đủ lượng nước cần thiết, cha mẹ không cần cho bé uống thêm nước lọc trừ khi có chỉ định của bác sĩ.

Với trẻ từ 6 - 12 tháng bắt đầu ăn dặm, theo AAP (Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ), mẹ nên bắt đầu bổ sung thêm nước lọc đun sôi để nguội cho trẻ (khoảng 120 - 240ml/ngày tùy theo nhu cầu và các bữa ăn dặm) để hỗ trợ làm mềm phân.

4. Massage bụng trẻ kết hợp động tác “đạp xe”

Thực hiện massage bụng kết hợp động tác đạp xe để giảm tình trạng táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi

Song song với dinh dưỡng, các tác động vật lý dịu nhẹ từ bên ngoài sẽ giúp kích thích nhu động ruột và hỗ trợ bé đi tiêu dễ dàng hơn.

Cha mẹ có thể đặt trẻ nằm ngửa, dùng lòng bàn tay nhẹ nhàng massage quanh rốn trẻ theo chiều kim đồng hồ từ 5 - 10 phút, mỗi ngày 2 - 3 lần. Việc này kích thích cơ vòng ruột, gia tăng nhu động ruột và hỗ trợ đẩy hơi thừa ra ngoài.

Bên cạnh đó, hãy giữ hai cổ chân bé và di chuyển nhẹ nhàng từng chân lên xuống giống như đang đạp xe. Động tác này giúp tăng áp lực vừa phải lên ổ bụng, kích thích ruột co bóp để đẩy phân ra ngoài dễ dàng hơn.

Khi nào cần đưa trẻ dưới 1 tuổi bị táo bón đi khám?

Theo NIDDK (tổ chức thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ), cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu tình trạng táo bón kéo dài kéo dài hơn 2 tuần hoặc không cải thiện sau khi điều trị tại nhà.

Ở nhóm tuổi này, PubMed (PMC) khuyến cáo cần lưu ý những dấu hiệu gợi ý nguyên nhân bệnh lý như táo bón xuất hiện từ khi mới sinh hoặc trong những tuần đầu đời, chậm đi phân su quá 48 giờ sau sinh, phân nhỏ dẹt hình dài, bé chậm tăng trưởng, bụng chướng kèm nôn hoặc bất thường thần kinh. 

Bên cạnh đó, nếu trẻ đi tiêu xuất hiện máu trong phân hoặc chảy máu trực tràng, bụng chướng, đau bụng kéo dài… cha mẹ cũng nên đưa trẻ đi khám sớm để xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.

Mời mẹ đọc thêm: Hậu quả của táo bón ở trẻ em 

Cách phòng ngừa táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi

Để ngăn ngừa táo bón ở trẻ tái lại và duy trì đường ruột khỏe mạnh, cha mẹ nên áp dụng các giải pháp chủ động sau:

• Chế độ dinh dưỡng hợp lý: Duy trì bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu. Khi bé ăn dặm, hãy bổ sung đa dạng thực phẩm giàu chất xơ hòa tan và cho bé uống đủ nước.
• Bổ sung chất xơ hòa tan và men vi sinh: Chất xơ hòa tan giúp tạo gel làm mềm phân, đồng thời nuôi dưỡng lợi khuẩn. Đồng thời, mẹ nên kết hợp bổ sung men vi sinh chứa nhiều nhóm lợi khuẩn khác nhau. Khi vào ruột, lợi khuẩn sản sinh các acid béo chuỗi ngắn, giúp kích thích nhu động ruột, cân bằng hệ vi sinh và hỗ trợ phản xạ đi tiêu tự nhiên.
• Khuyến khích trẻ vận động: Tạo không gian cho bé trườn, bò, lật hoặc thực hiện các bài tập vận động chân tay nhẹ nhàng hằng ngày.
• Hạn chế can thiệp thô bạo: Tránh lạm dụng ống thụt hoặc các mẹo ngoáy hậu môn thường xuyên vì dễ gây tổn thương niêm mạc và khiến trẻ mất phản xạ đi tiêu tự nhiên.

Tóm lại, táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi có thể liên quan đến chế độ bú, ăn dặm, lượng dịch cung cấp hoặc một số nguyên nhân thực thể. Cha mẹ nên theo dõi đặc điểm phân, tình trạng bú và các dấu hiệu bất thường của trẻ để có hướng chăm sóc phù hợp. 

Để tìm hiểu thêm các kiến thức chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng cho trẻ, ba mẹ có thể tham khảo website BioAmicus. Nếu cần được tư vấn thêm về tình trạng của bé, ba mẹ có thể liên hệ hotline 1900 636 985 để được hỗ trợ.