Nguyên nhân táo bón ở trẻ 1 tuổi và cách điều trị an toàn tại nhà

Táo bón ở trẻ 1 tuổi thường liên quan đến chế độ ăn ít chất xơ, uống chưa đủ nước, nhịn đi ngoài hoặc thay đổi sinh hoạt. Phần lớn các trường hợp đều có thể cải thiện tại nhà nếu cha mẹ phát hiện sớm và điều chỉnh đúng cách. Bài viết dưới đây sẽ giúp phụ huynh nhận biết dấu hiệu, hiểu rõ nguyên nhân và biết cách xử lý an toàn cho bé.

Táo bón ở trẻ 1 tuổi: Nguyên nhân và cách điều trị tại nhà 

Dấu hiệu táo bón ở trẻ 1 tuổi 

Không nên xác định táo bón ở trẻ 1 tuổi chỉ dựa vào số lần đi ngoài. Mỗi trẻ có tần suất đại tiện khác nhau, nên ba mẹ cần dựa thêm vào tính chất phân, biểu hiện của trẻ khi đi ngoài….. 

Theo NIDDK (tổ chức thuộc Viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ), trẻ 1 tuổi bị táo bón thường có các biểu hiện lâm sàng sau:

• Đi đại tiện ít hơn 2 lần/tuần.
• Phân khô, cứng, vón cục hoặc to bất thường.
• Trẻ rặn nhiều, khóc hoặc tỏ ra đau khi đi ngoài. 
• Trẻ thấy cảm giác chưa đi hết phân.
• Trẻ thay đổi tư thế để tránh hoặc trì hoãn đi ngoài, chẳng hạn kiễng chân, siết mông, thực hiện các động tác bất thường.
• Bụng trẻ căng chướng hoặc đầy hơi.
• Có thể xuất hiện tình trạng phân són ra quần. 

Mời mẹ đọc thêm: Táo bón ở trẻ dưới 1 tuổi - Nguyên nhân, dấu hiệu và cách cải thiện

5 Nguyên nhân gây táo bón ở trẻ 1 tuổi 

Theo một tài liệu nghiên cứu từ PubMed (PMC), đa số trẻ bị táo bón là do nguyên nhân chức năng (chiếm tới 95%), chỉ một tỷ lệ nhỏ trẻ em (5%) bị táo bón do nguyên nhân thực thể. 

Dưới đây là các nguyên nhân chi tiết gây táo bón ở trẻ mà cha mẹ cần nhận biết sớm:

1. Chế độ ăn dặm thiếu chất xơ

Đây là nguyên nhân hàng đầu gây táo bón ở trẻ 1 tuổi - giai đoạn bé bắt đầu tập làm quen với thức ăn thô. Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), trẻ 1 tuổi cần khoảng 6g chất xơ mỗi ngày từ các nguồn thực phẩm như rau xanh, hoa quả tươi, các loại đậu và hạt…

Khi khẩu phần ăn của trẻ quá nhiều đạm như thịt, trứng, phô mai… nhưng lại thiếu hụt rau củ, trái cây, các loại hạt… hệ tiêu hóa của bé sẽ rơi vào tình trạng quá tải, khiến phân bị khô cứng và khó đào thải.

Bên cạnh đó, việc chuyển đổi kết cấu thức ăn đột ngột (từ nhuyễn sang thô) hoặc chế biến đồ ăn quá đặc so với khả năng nhai nuốt cũng làm ruột chưa kịp thích nghi, gây kém hấp thu và dẫn đến táo bón. 

2. Uống không đủ nước hoặc uống sữa công thức pha sai tỉ lệ 

Trẻ 1 tuổi vận động liên tục nên rất dễ mất nước qua mồ hôi và hơi thở. Khi cơ thể thiếu nước, đại tràng sẽ tự động tăng cường rút nước từ phân để bù lại, làm khối phân bị khô, cứng và kẹt lại trong ruột.

Song song đó, thói quen pha sữa công thức quá đặc (cho nhiều bột hơn tỷ lệ chuẩn) cũng làm hệ tiêu hóa của trẻ bị quá tải. Ruột phải tái hấp thu nước từ chất thải để tiêu hóa lượng sữa đậm đặc này, khiến phân vón cục, khô cứng và gây táo bón nghiêm trọng.

3. Trẻ nhịn đi ngoài do sợ đau 

Trẻ nhịn đi ngoài do sợ đau là nguyên nhân phổ biến gây táo bón ở trẻ 1 tuổi 

Theo PubMed (PMC), tình trạng ứ đọng phân ở trẻ thường do những trải nghiệm khó chịu liên quan đến việc đi đại tiện gây ra. Đây là nguyên nhân tạo thành một "vòng lặp lẩn quẩn" rất khó chữa ở trẻ 1 tuổi. 

Khi trẻ từng trải qua một lần đi tiêu bị đau rát hoặc nứt nhẹ hậu môn, cảm giác đau đớn sẽ ghi dấu vào tâm lý của bé. Trẻ bắt đầu nín giữ phân, nhịn đi tiêu bằng cách gồng người, siết chặt mông. Phân nằm lại trong đại tràng càng lâu thì càng to và cứng hơn, khiến lần đi tiêu tiếp theo càng thêm đau đớn. 

4. Trẻ ít vận động 

Theo tài liệu nghiên cứu tổng hợp từ các cơ sở dữ liệu PubMed, lối sống ít vận động có liên quan đến nguyên nhân gây ra chứng táo bón ở trẻ. 

Với trẻ 1 tuổi, đây là thời điểm bé tập bò, tập đứng và những bước đi đầu tiên. Nếu ba mẹ thường xuyên bé ẵm, dành nhiều thời gian để trẻ ngồi yên hoặc nằm một chỗ quá lâu, khiến nhu động ruột của trẻ hoạt động kém hiệu quả, dẫn đến quá trình đẩy phân chậm lại. 

5. Nguyên nhân bệnh lý thực thể

Bên cạnh các yếu tố sinh hoạt, một số ít trường hợp táo bón ở trẻ 1 tuổi xuất phát từ các bất thường y khoa (5%). Điều này có nghĩa là cấu trúc đường ruột hoặc các cơ quan liên quan của bé gặp trục trặc ngay từ bên trong:

• Bệnh đại tràng phình bẩm sinh (Hirschsprung): Ruột của bé thiếu các tế bào thần kinh điều khiển sự co bóp, khiến phân bị tắc nghẽn lại ở một đoạn đại tràng mà không tự đẩy ra ngoài được.
• Bệnh lý thần kinh hoặc cột sống: Tủy sống hoặc hệ thần kinh điều khiển cơ vùng hậu môn gặp sự cố, khiến bé không thể thực hiện phản xạ rặn đẩy phân ra ngoài.
• Suy tuyến giáp: Cơ thể bé bị thiếu hụt hormone tuyến giáp, làm toàn bộ hệ chuyển hóa và các chuyển động co bóp của ruột bị chậm lại đáng kể.
• Hẹp hậu môn bẩm sinh: Đường ra của phân bị hẹp hơn bình thường khiến việc đẩy phân gặp cản trở cơ học.

5 Cách xử lý táo bón ở trẻ 1 tuổi an toàn tại nhà 

Nếu trẻ vẫn khỏe mạnh, không có dấu hiệu cảnh báo và tình trạng táo bón ở mức nhẹ, cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc điều chỉnh chế độ ăn uống và thói quen sinh hoạt.

1. Tăng thực phẩm giàu chất xơ phù hợp

Mẹ nên bổ sung thực phẩm giàu chất xơ một cách từ từ vào khẩu phần ăn của trẻ 1 tuổi 

Cha mẹ có thể bổ sung dần các thực phẩm giàu chất xơ phù hợp với khả năng ăn của trẻ như:

• Lê, mận, táo và một số loại trái cây phù hợp: Có thể cho trẻ ăn trực tiếp khi trái cây đã chín mềm, nghiền hoặc cắt thành miếng nhỏ vừa ăn. 
• Đậu Hà Lan, bông cải xanh, khoai lang: Hấp hoặc luộc chín mềm, sau đó nghiền, băm nhỏ hoặc trộn vào cháo, súp để trẻ dễ ăn. 
• Yến mạch và các loại ngũ cốc nguyên hạt phù hợp: Nấu thành cháo hoặc kết hợp với trái cây, sữa chua để tăng thêm chất xơ trong bữa ăn. 
• Đậu lăng, đậu gà và các loại đậu khác: Nấu thật mềm, nghiền hoặc xay nhỏ rồi trộn vào cháo, súp hoặc các món ăn quen thuộc của trẻ. 

Không nên tăng chất xơ quá nhanh vì có thể khiến trẻ đầy bụng, khó chịu. Theo NIDDK khuyến nghị tăng lượng chất xơ từ từ để hệ tiêu hóa của trẻ quen dần với sự thay đổi.

2. Đảm bảo trẻ được cung cấp đủ chất lỏng

Theo AAP (Viện Hàn lâm Nhi Khoa Hoa Kỳ), để giữ cho cơ thể đủ nước, trẻ em từ 1-3 tuổi cần khoảng 4 cốc chất lỏng mỗi ngày, bao gồm nước hoặc sữa. Nếu trẻ đang ăn nhiều chất xơ hơn, việc cung cấp đủ chất lỏng càng quan trọng để hỗ trợ làm mềm phân.

Cha mẹ không nên tự đặt ra một lượng nước cố định để ép trẻ uống. Nếu trẻ có bệnh lý đặc biệt hoặc thường xuyên bị táo bón, nên trao đổi với bác sĩ về nhu cầu chất lỏng phù hợp.

3. Hình thành thói quen đi ngoài

Khuyến khích trẻ đi ngoài ngay khi có nhu cầu thay vì cố nhịn. Với trẻ đã bắt đầu làm quen với bô hoặc toilet, cha mẹ có thể tạo một khoảng thời gian yên tĩnh sau bữa ăn để trẻ hình thành thói quen đại tiện.

Điều quan trọng là không ép buộc, quát mắng hoặc tạo áp lực khiến trẻ sợ đi ngoài. NIDDK cũng khuyến nghị xây dựng thói quen đi vệ sinh đều đặn và tránh tạo áp lực trong quá trình xử lý táo bón.

4. Khuyến khích trẻ vận động

Ba mẹ nên cho con vận động phù hợp để cải thiện và ngăn ngừa táo bón

Cho trẻ bò, tập đi, đi lại trong nhà hoặc chơi các trò vận động phù hợp với độ tuổi. Việc duy trì hoạt động thể chất hằng ngày là một phần của lối sống hỗ trợ phòng ngừa táo bón.

5. Massage bụng nhẹ nhàng

Cha mẹ có thể massage bụng nhẹ nhàng khi trẻ thoải mái để tạo cảm giác thư giãn. Tuy nhiên, massage chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ, không thay thế việc điều chỉnh chế độ ăn, chất lỏng và thói quen đi ngoài.

Nếu trẻ đau bụng nhiều, bụng chướng hoặc nôn, không nên tiếp tục tự xử lý tại nhà mà cần đưa trẻ đi khám.

Mời mẹ đọc thêm: 4 Cách xoa bụng cho trẻ táo bón dễ đi ngoài 

Sai lầm cần tránh khi xử lý táo bón cho trẻ 1 tuổi 

Nhiều cha mẹ mắc phải các sai lầm khiến tình trạng táo bón ở trẻ 1 tuổi không cải thiện:

• Tự ý dùng thuốc nhuận tràng hoặc thuốc xổ: Ba mẹ không nên tự mua thuốc nhuận tràng, thuốc xổ hoặc thụt tháo cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc sử dụng không đúng loại thuốc, liều lượng hoặc cách dùng có thể gây đau quặn bụng, tiêu chảy, mất nước và rối loạn điện giải. 
• Tăng chất xơ đột ngột: Bổ sung rau xanh, trái cây và ngũ cốc phù hợp có thể giúp cải thiện táo bón, nhưng tăng lượng chất xơ quá nhanh có thể khiến trẻ đầy bụng, chướng hơi, khó chịu và biếng ăn. 
• Ép trẻ ngồi bô hoặc la mắng khi trẻ không đi: Việc thúc ép, trách phạt hoặc tạo áp lực mỗi khi trẻ đi tiêu có thể khiến trẻ sợ hãi, căng thẳng và cố nhịn đi ngoài. Khi phân bị giữ lại lâu trong đại tràng, nước tiếp tục được hấp thu khiến phân khô, cứng và khó đào thải hơn. 
• Chỉ dựa vào số ngày chưa đi ngoài: Tần suất đại tiện ở mỗi trẻ có thể khác nhau. Nếu chỉ chú ý đến số ngày chưa đi ngoài mà không quan sát tính chất phân và biểu hiện của trẻ, cha mẹ có thể lo lắng hoặc can thiệp không cần thiết. 

Tóm lại, táo bón ở trẻ 1 tuổi thường đến từ chế độ ăn uống và thói quen sinh hoạt hàng ngày, nếu cha mẹ phát hiện sớm và có biện pháp xử lý kịp thời, tình trạng này có thể cải thiện. Tuy nhiên, nếu tình trạng kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, trẻ cần được bác sĩ thăm khám để xác định nguyên nhân và hướng xử lý phù hợp. 

Nếu mẹ có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại liên hệ với hotline 1900 636 985 hoặc để lại thông tin tại website BioAmicus để được tư vấn 24/7.