Trẻ tự kỷ chậm nói: Dấu hiệu, nguyên nhân & cách can thiệp

Trẻ tự kỷ chậm nói khiến việc giao tiếp và hòa nhập với thế giới xung quanh càng khó khăn hơn. Vậy nguyên nhân trẻ tự kỷ chậm nói là do đâu? Cách khắc phục thế nào? Ba mẹ hãy cùng tìm hiểu!

1. Mối quan hệ giữa tự kỷ và chậm nói

Chậm nói là một trong những dấu hiệu thường gặp ở trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Tuy nhiên không phải mọi trẻ chậm nói đều là dấu hiệu tự kỷ. Ngược lại, không phải trẻ tự kỷ nào cũng có biểu hiện chậm nói.

Ba mẹ có thể tìm hiểu chi tiết thêm tại đây:

Trẻ chậm nói có phải tự kỷ? Nhận biết sớm, can thiệp kịp thời

Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp và ngôn ngữ. Theo National Institutes of Health (NIH), khoảng 40% - 70% trẻ tự kỷ có biểu hiện chậm phát triển ngôn ngữ.

Tình trạng này có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau, chẳng hạn như: chỉ nói chuyện một mình mà không giao tiếp với người khác, chậm nói, nhại lời, sử dụng ngôn ngữ một cách rập khuôn,...

2. Biểu hiện của trẻ tự kỷ chậm nói

Trẻ tự kỷ chậm nói thường có sự kết hợp giữa khó khăn trong tương tác xã hội, hành vi bất thường và chậm phát triển ngôn ngữ. Một số dấu hiệu thường gặp gồm:

• Ít phản ứng với người xung quanh: Trẻ không quay đầu khi được gọi tên dù thính lực bình thường, ít nhìn vào mắt người đối diện và không chủ động giao tiếp hoặc chia sẻ cảm xúc với cha mẹ.
• Thiếu các cử chỉ giao tiếp cơ bản: Trẻ ít hoặc không biết chỉ tay, vẫy tay, gật đầu, lắc đầu. Khi muốn lấy đồ, trẻ thường kéo tay người lớn như một “công cụ” thay vì dùng cử chỉ hay lời nói để yêu cầu.
• Hành vi và cách chơi khác thường: Trẻ có thể lặp lại các động tác như vỗ tay, xoay vòng, đi nhón chân hoặc say mê nhìn vật quay,...
• Nhạy cảm bất thường với kích thích giác quan: Trẻ có thể bịt tai khi nghe một số âm thanh quen thuộc hoặc có hành vi ngửi, liếm những đồ vật không phải thức ăn.
• Phát triển ngôn ngữ chậm: 9 tháng tuổi chưa bập bẹ (ba, ma, da,...), 16 tháng tuổi chưa nói được các từ đơn có ý nghĩa (mẹ, ăn, bế,...), 2 tuổi trẻ vẫn ít dùng lời nói để giao tiếp, 3 tuổi vẫn chưa nói được câu ngắn có ý nghĩa,...
• Thoái lui ngôn ngữ: Một số trẻ từng bập bẹ hoặc nói được vài từ khi khoảng 12-18 tháng tuổi nhưng sau đó dần im lặng và mất khả năng nói những từ đã từng nói được.

3. Nguyên nhân trẻ tự kỷ bị chậm nói

Theo NIH, nguyên nhân gây chậm nói ở trẻ tự kỷ thường liên quan đến những khác biệt trong giao tiếp xã hội và hoạt động của não bộ.

3.1. Khiếm khuyết trong tương tác và giao tiếp xã hội

Sự phát triển ngôn ngữ ở trẻ nhỏ thường bắt đầu từ quá trình lắng nghe, bắt chước và tương tác với người xung quanh. Trẻ sẽ dần học cách hiểu lời nói, phản hồi và hình thành khả năng giao tiếp.

Tuy nhiên ở trẻ tự kỷ, khiếm khuyết bẩm sinh về tương tác và giao tiếp xã hội khiến cho quá trình này bị gián đoạn.

Trẻ tự kỷ thường thiếu động lực giao tiếp, ít chú ý lắng nghe lời nói và hầu như không bao giờ chủ động tương tác với người khác. Việc thiếu các trải nghiệm giao tiếp qua lại khiến trẻ không có cơ hội luyện tập và củng cố kỹ năng ngôn ngữ, từ đó dẫn đến chậm nói.

3.2. Bất thường trong cấu trúc và chức năng não bộ

Nhiều nghiên cứu hình ảnh thần kinh cho thấy trẻ tự kỷ có những bất thường tại các vùng não liên quan đến xử lý ngôn ngữ, điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nói và giao tiếp của trẻ.

Nghiên cứu ghi nhận người tự kỷ có tình trạng giảm tưới máu hai bên thùy thái dương - khu vực đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận, xử lý âm thanh và ngôn ngữ.

Bên cạnh đó, vùng hồi trán dưới (Inferior Frontal Gyrus - IFG), vốn tham gia vào quá trình hiểu nghĩa của từ và cấu trúc câu, cũng được ghi nhận có mức hoạt động thấp hơn ở người tự kỷ.

Những khác biệt này có thể làm giảm hiệu quả xử lý thông tin ngôn ngữ và góp phần dẫn đến tình trạng chậm nói.

Ngoài ra, các nguyên nhân gây chậm nói thường gặp ở trẻ bình thường cũng có thể góp phần dẫn đến chậm nói ở trẻ tự kỷ, như: vấn đề thính lực, ít được giao tiếp và kích thích ngôn ngữ hoặc các rối loạn phát triển đi kèm (chậm phát triển trí tuệ, rối loạn ngôn ngữ,...).

4. Trẻ tự kỷ chậm nói phải làm sao?

Can thiệp sớm chính là "chìa khóa vàng" giúp mở ra cơ hội cải thiện chậm nói cũng như khả năng giao tiếp, hòa nhập xã hội ở trẻ tự kỷ.

Quá trình này đòi hỏi sự kết hợp đồng thời giữa can thiệp tự kỷ và can thiệp chậm nói, bởi hai yếu tố này có mối quan hệ tương hỗ, bổ trợ chặt chẽ cho nhau.

Dưới đây là lộ trình và các phương pháp can thiệp toàn diện giúp ba mẹ đồng hành cùng con cải thiện chậm nói tự kỷ.

4.1. Đưa trẻ đi thăm khám và đánh giá chuyên sâu

Bước đầu tiên và quan trọng nhất khi nghi ngờ trẻ tự kỷ chậm nói là đưa con đến các cơ sở y tế, trung tâm chuyên khoa. Tại đây, các chuyên gia sẽ tiến hành đánh giá chuyên sâu để:

• Xác định chính xác mức độ phổ tự kỷ và khả năng ngôn ngữ hiện tại của trẻ.
• Lập kế hoạch can thiệp cá nhân hóa, phù hợp với độ tuổi, nhận thức và tình trạng riêng biệt của từng bé.

4.2. Trị liệu ngôn ngữ và giao tiếp

Đây là phần cốt lõi trong việc giúp trẻ tự kỷ bật âm và biết cách giao tiếp. Quá trình này cần được thực hiện bài bản bởi các kỹ thuật viên ngôn ngữ trị liệu hoặc giáo viên giáo dục đặc biệt.

Mục tiêu không chỉ là dạy trẻ nói, mà là xây dựng nền tảng giao tiếp thông qua việc cải thiện các nhóm kỹ năng sau:

• Kỹ năng chú ý chung: Dạy trẻ biết duy trì giao tiếp mắt, chú ý chung vào một đồ vật hay sự việc cùng với người khác.
• Kỹ năng bắt chước: Bắt chước hành động, cử chỉ và âm thanh là tiền đề bắt buộc trước khi trẻ học nói.
• Kỹ năng giao tiếp luân phiên: Hiểu được quy luật "đến lượt con, đến lượt mẹ" trong tương tác xã hội.
• Kỹ năng chơi: Dạy trẻ cách chơi đồ chơi đúng chức năng, chơi giả vờ, từ đó lồng ghép ngôn ngữ vào trò chơi.
• Sử dụng cử chỉ và giao tiếp không lời: Dạy trẻ dùng tay chỉ trỏ, gật/lắc đầu để thể hiện nhu cầu khi chưa có ngôn ngữ nói.
• Kỹ năng tiếp nhận ngôn ngữ (Hiểu ngôn ngữ): Giúp trẻ hiểu được mệnh lệnh, từ vựng và câu nói của người khác.
• Kỹ năng diễn đạt ngôn ngữ: Kích thích trẻ bật âm, nói từ đơn, từ đôi và tiến tới diễn đạt câu hoàn chỉnh.

4.3. Can thiệp các kỹ năng xã hội

Ngôn ngữ sinh ra là để phục vụ cho đời sống xã hội. Do đó, trẻ cần được dạy cách:

• Tự phục vụ: Kỹ năng tự xúc ăn, đi vệ sinh, mặc quần áo...
• Thể hiện nhu cầu: Biết cách yêu cầu sự giúp đỡ hoặc từ chối những điều mình không thích một cách phù hợp.
• Tuân thủ nội quy: Hiểu và làm theo các quy tắc cơ bản trong gia đình và trường lớp.

4.4. Quản lý và điều chỉnh hành vi

Trẻ tự kỷ chậm nói thường dễ bị bùng nổ cảm xúc (ăn vạ, la hét, tự chấn thương) do không thể diễn đạt mong muốn bằng lời. Các chuyên gia sẽ áp dụng các biện pháp can thiệp hành vi nhằm:

• Tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ (chức năng) của hành vi tiêu cực.
• Thay thế hành vi tiêu cực bằng các hành vi giao tiếp tích cực hơn.

4.5. Phát triển thể chất, vận động và điều hòa giác quan

Rất nhiều trẻ tự kỷ gặp rối loạn xử lý giác quan (quá nhạy cảm hoặc kém nhạy cảm với ánh sáng, âm thanh, xúc giác...).

Can thiệp về vận động thô, vận động tinh và điều hòa cảm giác sẽ giúp hệ thần kinh của trẻ ổn định hơn, từ đó tăng cường khả năng tập trung để học ngôn ngữ.

4.6. Nâng cao tư duy, nhận thức và học tập

Song song với việc học nói, trẻ cần được can thiệp để phát triển các kỹ năng nhận thức cơ bản như phân biệt màu sắc, hình khối, phân loại đồ vật, hiểu về nguyên nhân - kết quả.

Nhận thức phát triển sẽ cung cấp "vốn liếng" để trẻ có nội dung giao tiếp.

4.7. Điều trị các vấn đề y khoa và rối loạn đi kèm

Trẻ tự kỷ có thể mắc kèm các vấn đề như: tăng động giảm chú ý (ADHD), rối loạn giấc ngủ, động kinh, hoặc các vấn đề về tiêu hóa,...

Việc điều trị y khoa dứt điểm các bệnh lý này là nền tảng để trẻ có sức khỏe tốt nhất tham gia vào quá trình can thiệp trị liệu.

4.8. Can thiệp tại nhà

Chuyên gia hay giáo viên giáo dục đặc biệt chỉ đồng hành cùng con 1-2 giờ mỗi ngày, trong khi hầu hết thời gian còn lại trẻ sinh hoạt trong môi trường gia đình. Do đó, những can thiệp trên cần được thực hiện thường xuyên, song song cả ở nơi điều trị và tại nhà.

Ba mẹ cần chủ động:

• Tham gia các khóa học, buổi tư vấn để nắm bắt kỹ năng chăm sóc và can thiệp cho trẻ tại nhà.
• Biến mọi hoạt động sinh hoạt hàng ngày (tắm rửa, ăn uống, đi dạo) thành cơ hội để dạy con giao tiếp.
• Kiên nhẫn, dành nhiều thời gian tương tác, nói chuyện chậm rãi, rõ chữ và luôn duy trì giao tiếp mắt với con.

Hy vọng bài viết trên đây đã mang đến những thông tin hữu ích, giúp ba mẹ hiểu rõ về tình trạng trẻ tự kỷ chậm nói và biết được hướng khắc phục hiệu quả.

Nếu còn thắc mắc gì thêm, ba mẹ có thể liên hệ hotline 1900 636 985 hoặc truy cập website BioAmicus để được hỗ trợ miễn phí.