Trẻ bị rối loạn ngôn ngữ phải làm sao? Tất cả những điều mẹ cần biết

Rối loạn ngôn ngữ có thể ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, học tập và nhiều khía cạnh cuộc sống của trẻ sau này. Vậy trẻ bị rối loạn ngôn ngữ phải làm sao? Bài viết dưới đây sẽ giúp ba mẹ hiểu rõ dấu hiệu, nguyên nhân và các phương pháp hỗ trợ trẻ rối loạn ngôn ngữ hiệu quả.

1. Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ em là gì?

Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ là cách gọi chung của các vấn đề bất thường liên quan đến sự phát triển kỹ năng ngôn ngữ của trẻ:

• Rối loạn tiếp nhận: Trẻ gặp khó khăn trong việc lắng nghe và hiểu những gì người khác nói.
• Rối loạn diễn đạt: Trẻ gặp khó khăn trong việc tạo ra thông điệp, diễn đạt suy nghĩ thành lời nói, chữ viết cho người khác hiểu.
• Rối loạn hỗn hợp: Trẻ gặp khó khăn ở cả hai kỹ năng hiểu và diễn đạt ngôn ngữ.

Ngoài ra, khi chẩn đoán, trẻ có thể được chia thành các phân loại nhỏ hơn của rối loạn ngôn ngữ:

• Chứng khó nói (Dysarthria)
• Chứng khó phát âm (Dysphonias)
• Chứng mất giọng (Aphonia)
• Chứng nói lắp (Stuttering/Dysfluency/Fluency Disorder)

2. Dấu hiệu nhận biết trẻ bị rối loạn ngôn ngữ

Theo Tổ chức Rối loạn Ngôn ngữ Úc, trẻ em mắc chứng rối loạn ngôn ngữ có thể có các dấu hiệu sau đây:

Dấu hiệu rối loạn tiếp nhận ngôn ngữ

• Gặp khó khăn trong việc hiểu những gì người khác nói hoặc hỏi.
• Trẻ thường không làm hoặc làm sai các hướng dẫn, yêu cầu của người lớn, đặc biệt là các chỉ dẫn phức tạp có 2-3 bước (Ví dụ: "Con hãy nhặt đồ chơi trên sàn và cất lên kệ nhé”).
• Trả lời câu hỏi bằng cách lặp lại một phần hoặc toàn bộ câu hỏi.
• Khó tập trung nghe người khác nói chuyện, đặc biệt khi có nhiều hơn 1 người đang nói hoặc có nhiều tiếng ồn xung quanh.

Dấu hiệu rối loạn diễn đạt ngôn ngữ

• Thường chỉ nói các câu ngắn.
• Nói sai ngữ pháp ngay cả với những câu đơn giản. (Ví dụ: Thay vì nói "Con đang ăn cơm", trẻ nói "Con ăn cơm đang").
• Vốn từ vựng nghèo nàn, ít hơn hẳn so với các bạn cùng tuổi.
• Khó khăn trong việc tìm đúng từ ngữ để diễn đạt ý nghĩ và thường dùng các từ chung chung như "cái đó", "cái kia" thay vì gọi đúng tên sự vật.
• Thường lược bỏ âm trong từ hoặc bỏ bớt từ trong câu khi nói chuyện.
• Sử dụng một số cụm từ nhất định lặp đi lặp lại.
• Phát âm sai nhiều, nói ngọng nghịu, nói lắp, diễn đạt thiếu trôi chảy, thường xuyên ngập ngừng hoặc dùng các từ đệm như "ừm", "à".
• Nói linh tinh, nói những từ hay cụm từ không có ý nghĩa.

Dấu hiệu rối loạn ngôn ngữ hỗn hợp

Ngoài những dấu hiệu rối loạn tiếp nhận và diễn đạt phía trên, trẻ rối loạn ngôn ngữ hỗn hợp còn có thể có các biểu hiện:

• Khả năng tập trung kém, học tập không hiệu quả, kỹ năng đọc viết kém.
• Khó khăn trong việc giao tiếp xã hội, e ngại giao tiếp với người khác.
• Khó hiểu nội dung câu chuyện, khó sắp xếp trình tự sự việc và không thể kể lại câu chuyện một cách mạch lạc.

3. Nguyên nhân gây rối loạn ngôn ngữ

Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), có nhiều nguyên nhân có thể gây rối loạn ngôn ngữ ở trẻ, bao gồm:

• Vấn đề thính lực: Khả năng nghe là yếu tố vô cùng quan trọng để phát triển ngôn ngữ. Trẻ bị điếc, bị khiếm thính, đặc biệt từ bẩm sinh hoặc xuất hiện sớm trong những năm đầu đời có nguy cơ cao bị rối loạn ngôn ngữ.
• Tổn thương não: Các tổn thương xảy ra ở não bộ có thể làm gián đoạn những vùng liên quan đến xử lý và sản xuất ngôn ngữ. Những tình trạng như đột quỵ chu sinh do xuất huyết não hoặc thiếu máu cục bộ, chấn thương não, u não hay bại não đều có thể dẫn đến rối loạn ngôn ngữ ở trẻ.
• Hội chứng di truyền: Một số rối loạn di truyền có liên quan mật thiết đến sự phát triển ngôn ngữ. Trẻ mắc các hội chứng như Down, Fragile X, Williams hoặc Klinefelter,... thường có nguy cơ gặp khó khăn trong giao tiếp và phát triển lời nói.
• Dị tật bẩm sinh: Các bất thường cấu trúc ở hệ thần kinh trung ương, chẳng hạn như tràn dịch não, bất sản thể chai hoặc loạn sản vỏ não,... có thể ảnh hưởng đến các vùng não chịu trách nhiệm về ngôn ngữ, từ đó làm tăng nguy cơ rối loạn ngôn ngữ.
• Dinh dưỡng và độc tố: Sự tiếp xúc với các chất độc như rượu, chất gây nghiện hoặc chì trong giai đoạn thai kỳ và sau sinh có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển não bộ của trẻ. Bên cạnh đó, suy dinh dưỡng bào thai cũng được xem là một yếu tố có thể làm tăng nguy cơ chậm phát triển ngôn ngữ.
• Rối loạn phổ tự kỷ: Trẻ tự kỷ có tỷ lệ cao mắc phải các vấn đề về ngôn ngữ như: rối loạn ngôn ngữ, chậm phát triển ngôn ngữ,... do sự khác biệt trong cấu trúc - chức năng não bộ và những khó khăn về giao tiếp và tương tác xã hội.

Ngoài các nguyên nhân trên, một số yếu tố dưới đây được ghi nhận liên quan đến nguy cơ mắc rối loạn ngôn ngữ cao hơn:

• Trẻ có người thân trong gia đình mắc các rối loạn ngôn ngữ.
• Trẻ lớn lên trong môi trường ít tương tác giao tiếp, điều kiện kinh tế - xã hội - giáo dục khó khăn, thường xuyên gặp căng thẳng tâm lý,...
• Trẻ sinh non, sinh nhẹ cân do mẹ bị suy dinh dưỡng hoặc không được chăm sóc tốt trong quá trình mang thai
• Trẻ xem quá nhiều thiết bị điện tử, thói quen ngủ nghỉ không lành mạnh,...

4. Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ có hết không?

Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ có thể cải thiện tốt nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách. Tuy nhiên, khả năng hồi phục hoàn toàn hay không còn phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ rối loạn và thời điểm can thiệp.

Sử dụng ngôn ngữ là kỹ năng nền tảng giúp trẻ giao tiếp, học hỏi và phát triển các mối quan hệ xã hội,... Rối loạn ngôn ngữ kéo dài có thể ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện, khả năng học tập, cơ hội nghề nghiệp và cả sự thành công trong cuộc sống của trẻ sau này.

Trên thực tế, kết quả cải thiện sẽ khác nhau tùy theo nguyên nhân gây rối loạn ngôn ngữ.

Nếu liên quan đến các bất thường bẩm sinh của hệ thần kinh hoặc tổn thương não, trẻ có thể gặp khó khăn về ngôn ngữ kéo dài trong suốt cuộc đời.

Với những nguyên nhân khác dễ điều trị hơn, việc can thiệp sớm bằng các phương pháp như trị liệu ngôn ngữ, tăng cường tương tác giao tiếp và hỗ trợ giáo dục có thể giúp trẻ cải thiện đáng kể khả năng sử dụng ngôn ngữ của trẻ.

5. Trẻ bị rối loạn ngôn ngữ phải làm sao?

Khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu rối loạn ngôn ngữ, ba mẹ không nên chủ quan hoặc chờ đợi trẻ “tự cải thiện theo thời gian”.

Việc phát hiện sớm và can thiệp đúng cách sẽ giúp trẻ có nhiều cơ hội cải thiện khả năng giao tiếp và hạn chế ảnh hưởng đến quá trình học tập sau này. Dưới đây là những bước quan trọng ba mẹ nên thực hiện.

Đưa trẻ đi khám

Bước đầu tiên và quan trọng nhất là đưa trẻ đến các cơ sở y tế để được thăm khám và đánh giá.

Việc chẩn đoán rối loạn ngôn ngữ thường phức tạp hơn so với chậm nói thông thường, vì tình trạng này có thể liên quan đến nhiều yếu tố như thính giác, thần kinh, nhận thức hoặc tâm lý,....

Do đó, quá trình đánh giá thường cần sự phối hợp của nhiều chuyên khoa như nhi khoa, tai mũi họng, thần kinh, tâm lý và chuyên viên trị liệu ngôn ngữ.

Xác định đúng nguyên nhân sẽ giúp lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp và hiệu quả hơn cho từng trẻ. Vì vậy, ba mẹ không nên tự phỏng đoán tình trạng của con tại nhà mà cần đưa trẻ đến các cơ sở uy tín để được đánh giá bởi những người có chuyên môn.

Một số địa chỉ thăm khám uy tín ba mẹ có thể tham khảo:

Miền Bắc

• Trung tâm Thính học và Trị liệu ngôn ngữ, Bệnh viện Nhi Trung Ương
• Phòng Sức khỏe tâm thần trẻ em và vị thành niên - Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai

Miền Trung

• Khoa Thần kinh - Phục hồi chức năng, Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An
• Khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế

Miền Nam

• Khoa Vật lý trị liệu - Phục hồi chức năng, Bệnh viện Nhi đồng 1
• Đơn vị Tâm lý, Bệnh viện Nhi đồng Thành Phố

Can thiệp trị liệu ngôn ngữ

Sau khi được chẩn đoán, trẻ có thể được chỉ định trị liệu ngôn ngữ (speech therapy) - đây là phương pháp can thiệp quan trọng và hiệu quả nhất đối với trẻ bị rối loạn ngôn ngữ.

Trong quá trình trị liệu với chuyên gia, trẻ sẽ được hướng dẫn luyện phát âm, mở rộng vốn từ, học cách diễn đạt câu và cải thiện kỹ năng giao tiếp.

Các bài tập trị liệu được thiết kế phù hợp với độ tuổi và mức độ phát triển của từng trẻ, giúp trẻ từng bước cải thiện khả năng sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hàng ngày.

Tăng cường tương tác với con

Môi trường giao tiếp trong gia đình đóng vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.

Ngoài thời gian can thiệp trị liệu với chuyên gia, ba mẹ cũng cần dành thời gian trò chuyện với trẻ mỗi ngày, khuyến khích trẻ diễn đạt suy nghĩ và cảm xúc của mình.

Ngoài ra, các hoạt động như đọc sách, kể chuyện, hát hoặc chơi các trò chơi tương tác cũng giúp trẻ tăng vốn từ và cải thiện khả năng giao tiếp tự nhiên.

Hạn chế thiết bị điện tử

Việc trẻ tiếp xúc quá nhiều với tivi, điện thoại hoặc máy tính bảng có thể làm giảm cơ hội giao tiếp trực tiếp, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ.

Vì vậy, ba mẹ nên kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị điện tử và khuyến khích trẻ tham gia nhiều hoạt động giao tiếp thực tế như chơi cùng bạn bè hoặc các trò chơi tương tác.

Kiên trì đồng hành cùng trẻ

Quá trình cải thiện rối loạn ngôn ngữ thường cần thời gian và sự kiên nhẫn. Ba mẹ hãy kiên nhẫn đồng hành cùng trẻ trong quá trình luyện tập, tạo môi trường giao tiếp tích cực và động viên trẻ thường xuyên.

Khi được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách, nhiều trẻ bị rối loạn ngôn ngữ có thể cải thiện rõ rệt khả năng giao tiếp và phát triển tốt hơn trong học tập cũng như cuộc sống.

Hy vọng bài viết đã giúp ba mẹ hiểu thêm về rối loạn ngôn ngữ ở trẻ và cách khắc phục tình trạng này hiệu quả nhất cho con. Nếu còn thắc mắc gì, ba mẹ hãy liên hệ hotline 1900 636 985 hoặc truy cập website BioAmicus để được hỗ trợ miễn phí.